Ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα ξεχωριστό κόσμημα, ένα χρυσό σκουλαρίκι σε σχήμα πετεινού, ήρθε στο φως το 1994–1995 στη θέση «Μελίσσια» στο Αιγίνιο Πιερίας.
Αφορμή στάθηκαν οι εργασίες για την κατασκευή της Εθνικής Οδού Θεσσαλονίκης–Κατερίνης, οι οποίες οδήγησαν στον εντοπισμό και την ανασκαφή, από την τότε ΙΣΤ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, ενός αρχαίου νεκροταφείου. Το σκουλαρίκι (αρ. ευρ. Πυ 1095) βρέθηκε στον λακκοειδή τάφο ενός κοριτσιού, ο οποίος ανήκε σε συστάδα τάφων με ιδιαίτερα πλούσια ευρήματα, χρονολογημένα στα τέλη του 4ου και στις αρχές του 3ου αι. π.Χ.
Το σκουλαρίκι, ειδικότερα, χρονολογείται στο 300–275 π.Χ. και αποτελεί ένα κομψό δείγμα της πρώιμης ελληνιστικής χρυσοχοΐας. Είναι κατασκευασμένο από δύο λεπτά φύλλα χρυσού, τα οποία διαμορφώθηκαν σε εσώγλυφη μήτρα και ενώθηκαν μεταξύ τους. Με καλέμι ο χρυσοχόος απέδωσε, σε χαμηλό ανάγλυφο, τις λεπτομέρειες του πετεινού –το φτέρωμα, την πλούσια ουρά, το λοφίο και τα μάτια– χαρίζοντας στη μορφή ζωντάνια και πλαστικότητα. Στη ράχη του πτηνού είναι συγκολλημένο ένα λεπτό συρμάτινο άγκιστρο, με το οποίο το σκουλαρίκι στερεωνόταν στον λοβό του αυτιού. Στη βάση του διαμορφώνονται δύο μικρές συρμάτινες έλικες με ένα σφαιρίδιο στο κέντρο τους, πιθανότατα σχηματική απόδοση των φτερών του πετεινού. Η προσεγμένη αυτή λεπτομέρεια αναδεικνύει την επιδεξιότητα του τεχνίτη και τη φροντίδα που αφιερώθηκε στην κατασκευή του κοσμήματος.
Τα σκουλαρίκια σε σχήμα πτηνού ήταν ιδιαίτερα δημοφιλή στην αρχαιότητα. Τα περισσότερα, ωστόσο, απεικονίζουν περιστέρια ή υδρόβια πτηνά. Ο πετεινός, αν και αγαπητό και συμβολικά φορτισμένο ζώο στον αρχαίο κόσμο, απαντά πολύ σπανιότερα στη χρυσοχοΐα, γεγονός που καθιστά το σκουλαρίκι από το Αιγίνιο ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και σπάνιο εύρημα.
Στον αρχαίο κόσμο και στην τέχνη του, ο πετεινός είχε πολυσήμαντο συμβολισμό. Η φωνή του, που αναγγέλλει την ανατολή του ήλιου, η επιβλητική του παρουσία και η μαχητική του φύση τον συνέδεσαν με τη ζωή, την υγεία, την ενηλικίωση, τη δύναμη, το αγωνιστικό πνεύμα, τον έρωτα και τον γάμο. Παράλληλα, η σχέση του με τον κύκλο της ημέρας και της νύχτας τού προσέδωσε χθόνιες διαστάσεις, συνδέοντάς τον με τον κόσμο των νεκρών και τις αντιλήψεις για τη μετά θάνατον ζωή.
Μέσα σε αυτό το συμβολικό πλαίσιο θα πρέπει να ερμηνευθεί και η παρουσία του συγκεκριμένου κοσμήματος ως κτερίσματος στον τάφο ενός μικρού κοριτσιού. Το σκουλαρίκι δεν βρέθηκε στην περιοχή του κεφαλιού, όπως θα αναμενόταν για ένα κόσμημα που φοριόταν στο αυτί, αλλά ανάμεσα στους μηρούς του νεκρού παιδιού. Επιπλέον, εντοπίστηκε μεμονωμένο και όχι σε ζεύγος, όπως συνήθως συμβαίνει με τα σκουλαρίκια. Τα στοιχεία αυτά ίσως δηλώνουν ότι το συγκεκριμένο κόσμημα δεν είχε αποκλειστικά διακοσμητική λειτουργία, αλλά ενδέχεται να λειτουργούσε και ως φυλακτό. Η εναπόθεσή του στον τάφο πιθανόν συνδεόταν με την επιθυμία των οικείων του για προστασία του παιδιού στη νέα, μεταθανάτια ζωή του. Τον προστατευτικό χαρακτήρα του κοσμήματος ενισχύει και το υλικό κατασκευής του, ο χρυσός, ο οποίος θεωρούνταν άφθαρτος και συνδεόταν με τη διαχρονικότητα και την αιωνιότητα.
Το χρυσό σκουλαρίκι Πυ 1095 είναι μία από τις συνολικά 21 επιλεγμένες αρχαιότητες που εκπροσωπούν το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης στην περιοδική έκθεση “Art in Gold. Jewellery in Hellenistic times” στην Κίνα (Ιστορικό Μουσείο Shaanxi, Xi’an και Μουσείο Guangdong, Guangzhou, Ιούνιος 2026 - Ιούλιος 2027).
* Από το τραγούδι «Το πετεινάρι», σε ερμηνεία Ρένας Βλαχοπούλου, στίχους Αλέκου Σακελλάριου, μουσική Γιώργου Κατσαρού.
