Οι σωστικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν στον σύγχρονο οικιστικό ιστό της Σταυρούπολης κατά τις δεκαετίες 1990 και 2000, έφεραν στο φως έναν από τους σημαντικότερους νεολιθικούς οικισμούς της Κεντρικής Μακεδονίας.
Ο οικισμός, σε στρατηγική θέση ανάμεσα στον Θερμαϊκό κόλπο και την ενδοχώρα, κατοικήθηκε κατά την 6η και την 5η χιλιετία π.Χ. Οι ανασκαφείς εκτιμούν ότι καταλάμβανε περίπου 100 στρέμματα, έκταση ιδιαίτερα μεγάλη για τα δεδομένα της εποχής. Οι κάτοικοι ασχολούνταν με την καλλιέργεια της γης, την κτηνοτροφία και την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον δημιουργήθηκε το σπάνιο αυτό ζωόμορφο αντικείμενο από κέρατο ελαφιού. Πρόκειται για τμήμα ζωόμορφου ειδωλίου ή διακοσμητικού στοιχείου. Σώζεται το κεφάλι με το έντονα προεξέχον ρύγχος, καθώς και τμήμα του λαιμού. Τα μάτια αποδίδονται ανάγλυφα, ενώ τα αυτιά ή τα κέρατα που προεξέχουν έντονα έχουν αποκοπεί. Στον λαιμό διακρίνονται τέσσερις παράλληλες οριζόντιες διακοσμητικές εγκοπές.
Στον οικισμό της Σταυρούπολης μόλις το 3% περίπου των ζωικών καταλοίπων που σχετίζονται με τη διατροφή προέρχεται από άγρια ζώα, ενώ το υπόλοιπο αντιστοιχεί σε οικόσιτα είδη. Τα οστά, τα κέρατα, ακόμη και τα δόντια μεταποιούνταν σε εργαλεία και διάφορα αντικείμενα. Τα κέρατα προέρχονται από ελαφοειδή μεγάλου (ελάφια-Cervus elaphus) και μεσαίου μεγέθους (πλατώνια Dama dama και ζαρκάδια Capreolus capreolus), τεκμηριώνοντας τις κυνηγητικές δραστηριότητες των προϊστορικών κατοίκων αλλά και την πρακτική της περισυλλογής, καθώς τα ελαφοειδή αποβάλλουν εποχιακά τα κέρατά τους. Έχουν χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή αιχμηρών εργαλείων, τη διαμόρφωση λαβών καθώς και ενός ακόμη τμήματος διακοσμημένου αντικειμένου άγνωστης χρήσης.
Σε όλη την προϊστορική περίοδο, τα ζώα αποτελούσαν θηράματα, πηγή τροφής και πρώτων υλών, αλλά και φορείς συμβολικών νοημάτων. Η εξημέρωση και η μετάβαση στην κτηνοτροφία οδήγησαν σε μια διχοτόμηση μεταξύ εξημερωμένου και άγριου. Τα οικόσιτα ζώα απέκτησαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην καθημερινή ζωή, ενώ τα άγρια είδη και ιδιαίτερα τα ελαφοειδή διατήρησαν τη σημασία τους τόσο για τη διατροφή όσο και σε συμβολικό επίπεδο.
Οι προϊστορικές κοινότητες ήταν βαθιά συνδεδεμένες με τον κόσμο των ζώων. Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι, λόγω της εποχιακής αποβολής και αναγέννησης των κεράτων τους, τα ελάφια εκλαμβάνονταν ως μεσολαβητές μεταξύ του πραγματικού και του υπερφυσικού κόσμου συμβολίζοντας τον αέναο κύκλο της ζωής. Το κυνήγι τους ενδέχεται να αποτελούσε κάτι περισσότερο από μια δραστηριότητα επιβίωσης: μια συλλογική εμπειρία στο πλαίσιο της κοινότητας, πιθανόν και μια τελετουργία μετάβασης των εφήβων στην ενήλικη ζωή. Παράλληλα, ο συμβολικός τους ρόλος συνδεόταν με την έννοια της επικράτειας και με το φυσικό τοπίο των προϊστορικών κοινοτήτων. Η σημασία των ελαφοειδών διατηρήθηκε σε ολόκληρη τη Νεολιθική περίοδο στον βαλκανικό χώρο, όπως μαρτυρούν οι αναπαραστάσεις τους στην ειδωλοπλαστική, τις βραχογραφίες και την αγγειογραφία.
Χιλιάδες χρόνια αργότερα, το μικρό αυτό κεφάλι από κέρατο εξακολουθεί να αφηγείται τη στενή σχέση των νεολιθικών κατοίκων της Σταυρούπολης με το φυσικό τοπίο που τους περιέβαλλε και με τα ζώα με τα οποία το μοιράζονταν. Μια σχέση αλληλεξάρτησης, σεβασμού και συμβολισμών, όπου το ελάφι παρέμενε σύμβολο ζωής, αναγέννησης και διαρκούς σύνδεσης με τη φύση.
Μπορείτε να δείτε από κοντά το ζωόμορφο αντικείμενο από κέρατο ελαφιού στη μόνιμη έκθεση «5.000, 15.000, 200.000 χρόνια πριν… Μια έκθεση για τη ζωή στην προϊστορική Μακεδονία», στην προθήκη 16.
Το Έκθεμα του Μήνα επιμελήθηκε η αρχαιολόγος Ουρανία Πάλλη.
