Για χιλιάδες χρόνια πλοία ταξιδεύουν στη θάλασσα του Αιγαίου μετατρέποντας το δαιδαλώδες αυτό αρχιπέλαγος από χώρο απομόνωσης σε ζωντανό δίκτυο επικοινωνίας και επαφών. Η συγκεκριμένη απεικόνιση αιγαιακού πλοίου αποτελεί σπάνιο στιγμιότυπο του ναυτικού αυτού κόσμου και κοσμούσε την επιφάνεια ενός πήλινου αγγείου από τον Καστανά Θεσσαλονίκης, το οποίο χρονολογείται περίπου στον 11^ο αιώνα π.Χ.

Το αγγείο, ένας κρατήρας από ανοιχτό καστανό πηλό με γωνιώδες περίγραμμα και πλατύ χείλος, ήταν προϊόν τοπικού μακεδονικού εργαστηρίου. Σήμερα σώζεται μόνον η βάση του και ένα μικρό τμήμα του σώματος με το χείλος. Εσωτερικά ήταν ολόβαφος, ενώ εξωτερικά έφερε γραπτή διακόσμηση σε σκούρο καστανό χρώμα. Πάνω στο χείλος αναπτύσσεται ακτινωτό μοτίβο, ενώ μια οριζόντια πλατιά ταινία διατρέχει το κάτω μέρος του.

Στο κυρίως σώμα του κρατήρα αποδίδεται σχηματικά η σπάνια παράσταση ενός πλοίου, το οποίο δίνει την εντύπωση ότι πλέει στην επιφάνειά του. Μολονότι η αφαιρετική σχεδίαση και η αποσπασματική διατήρηση δημιουργούν διάφορα προβλήματα στην ερμηνεία επιμέρους ναυπηγικών στοιχείων, είναι ωστόσο σαφές ότι αναπαρίσταται χαρακτηριστικός τύπος αιγαιακού πλοίου, που ταξίδευε στη Μεσόγειο από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού μέχρι και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου (1200-700 π.Χ.). Πρόκειται για κωπήλατο πλοίο με ρηχό, στενόμακρο σκαρί και επίπεδη καρίνα, που στην πλώρη απέληγε σε έμβολο. Η κατασκευή του το καθιστούσε αξιόπλοο σκαρί, γρήγορο και ευέλικτο, κατάλληλο για μάχη στη θάλασσα. Ο τύπος του πλοίου θεωρείται μυκηναϊκός και πρωτοεμφανίζεται στον ύστερο 13^ο αιώνα π.Χ., δηλαδή προς το τέλος της ανακτορικής περιόδου (ΥΕ ΙΙΙΒ2) και κυριαρχεί στους μετα-ανακτορικούς χρόνους (ΥΕ ΙΙΙΓ). Με κάποιες τροποποιήσεις, παραμένει ιδιαίτερα δημοφιλής και κατά τη γεωμετρική περίοδο, τουλάχιστον μέχρι και τον ύστερο 8^ο αιώνα π.Χ.

Όμως τι ακριβώς απεικονίζεται στη σχηματική παράσταση του Καστανά; Καταρχάς σώζεται μέρος του κύτους του πλοίου και η ψηλή κάθετη πλώρη, από την οποία όμως λείπει η κορυφή της και το έμβολο. Στην πλώρη είναι ορατή μια υπερυψωμένη κιγκλιδωτή πλατφόρμα, που χρησίμευε ως εξώστης. Το κυρίως σώμα του πλοίου σχηματίζεται από τρεις οριζόντιες ταινίες. Η κατώτερη και πιο πλατιά υποδηλώνει το κύτος, η ενδιάμεση την κουπαστή και η ανώτερη μάλλον το κατάστρωμα. Αμέσως πάνω από το κύτος σώζονται δεκαεννιά λοξές γραμμές που αποδίδουν κουπιά ή σκαλμούς (πάσσαλοι για την πρόσδεση των κουπιών). Τρεις κατακόρυφες κυματοειδείς γραμμές τέμνουν το πλοίο, χωρίς να είναι απόλυτα σαφές αν πρόκειται για διακοσμητικό θέμα ή για την απόδοση του καταρτιού και των ιστίων.

Σίγουρο είναι ότι στο πλοίο του Καστανά ο αριθμός των κουπιών ήταν μεγαλύτερος. Για παράδειγμα μια πεντηκόντορος διέθετε εικοσιπέντε ζεύγη κουπιών (πενήντα κωπηλάτες) και έφτανε σε μήκος τα τριάντα μέτρα. Δεν αποκλείεται λοιπόν και το πλοίο του Καστανά να απαιτούσε πλήρωμα με ανάλογο αριθμό κωπηλατών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η επιλογή του κρατήρα ως μέσου για την απεικόνιση του ναυτικού θέματος. Το συγκεκριμένο αγγείο αποτελεί το μοναδικό βεβαιωμένο δείγμα εικονιστικού ρυθμού στον οικισμό του Καστανά, φέρει δηλαδή στην επιφάνειά του ένα απεικονιστικό θέμα, τεχνοτροπική συνήθεια με προέλευση από τη Νότια Ελλάδα, την οποία υιοθέτησε το τοπικό εργαστήριο που κατασκεύασε τον κρατήρα. Επιπλέον, ως τύπος αγγείου ο κρατήρας έχει συνδεθεί με την τελετουργική κατανάλωση κρασιού στο πλαίσιο συμποσίων, που διοργάνωνε η τοπική ελίτ για την προβολή της. Σε αυτό το περιβάλλον, η απεικόνιση ενός πλοίου λειτουργούσε ως σύμβολο επίδειξης κύρους και ισχύος, καθώς τα πλοία έχουν την ικανότητα να διασφαλίζουν πλούτο μέσω του θαλάσσιου εμπορίου και φυσικά υπεροχή εν καιρώ πολέμου.

Στην περίπτωση του Καστανά, ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης ο χώρος εύρεσης του κρατήρα. Τα θραύσματά που βρέθηκαν πεταμένα έξω από την λεγόμενη «Κύρια Οικία» και μάλλον σχετίζονται με αυτή. Το συγκεκριμένο κτήριο ξεχωρίζει στον οικισμό, καθώς διέθετε ένα μεγάλο, επίσημο δωμάτιο, το μοναδικό διακοσμημένο με τοιχογραφίες, στο οποίο πιθανότατα φιλοξενούνταν συμπόσια της τοπικής αριστοκρατίας.

Ο κρατήρας του Καστανά προσφέρει τη βορειότερη διαπιστωμένη εικονογραφική μαρτυρία του μακρού πλοίου. Την περίοδο χρήσης του αγγείου, δηλαδή τον 11^ο αιώνα π.Χ., ο οικισμός του Καστανά βρισκόταν πάνω σε μια νησίδα που κάποτε υπήρχε στον βόρειο μυχό του Θερμαϊκού κόλπου. Προφανώς τέτοια κωπήλατα πλοία θα προσέγγιζαν τότε την περιοχή μεταφέροντας ανθρώπους και εμπορεύματα, θα προσέφεραν προστασία από απειλές ή θα συμμετείχαν σε επιδρομές, εξερευνητικές αποστολές και ναυμαχίες. Ο πολεμικός χαρακτήρας του σκάφους επιβεβαιώνεται άλλωστε και από παραστάσεις ναυτικών μαχών ή ένοπλων πληρωμάτων σε θραύσματα αγγείων της ΥΕ ΙΙΙΓ από τον Κύνο Φθιώτιδας ή σε γεωμετρικά αγγεία από την Αθήνα και την Ελευσίνα.

Αυτά τα μακριά κωπήλατα πλοία ταξίδευαν στις θάλασσες την εποχή που διαδραματίζονται τα ομηρικά έπη. Αν και η επιστημονική διαμάχη ως προς τον ιστορικό πυρήνα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας είναι ανεξάντλητη, γεγονός είναι ότι, είτε αποδίδεται το ηρωικό παρελθόν της Ύστερης Εποχή του Χαλκού είτε γεγονότα και ήθη των γεωμετρικών χρόνων, δηλαδή της εποχής του Ομήρου, τα κωπήλατα μακρά πλοία διέτρεχαν τον καιρό εκείνο τη Μεσόγειο και μάλιστα αποτελούσαν αξιόπλοα σκάφη που πρωταγωνιστούσαν σε πολεμικές συγκρούσεις.

Δεν μπορεί κανείς παρά να φέρει στο μυαλό του τα πλοία αυτά, όταν φαντάζεται τη σκηνή με τους Αχαιούς να σαλπάρουν για τη ναυτική τους εξόρμηση εναντίον της Τροίας ή τη στιγμή που ο Οδυσσέας εγκαταλείπει με τους συντρόφους του τη χώρα των Λωτοφάγων βάζοντας πλώρη για την πολυπόθητη Ιθάκη.

Μπορείτε να δείτε το θραύσμα του κρατήρα από τον Καστανά στη μόνιμη έκθεση Προϊστορική Μακεδονία, στην προθήκη 10Β.