Τμήμα Συλλογών Κεραμικής, Τοιχογραφιών και Ψηφιδωτών

Τα αντικείμενα των συλλογών ξεπερνούν τις 10.000 και ειδολογικά παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία, καθώς αφορούν σε τέχνεργα αντιπροσωπευτικά όλων των εκφάνσεων της ζωής των αρχαίων Ελλήνων, από την καθημερινή ζωή και τον εξοπλισμό ενός νοικοκυριού, τη διασκέδαση και τον καλλωπισμό, μέχρι τη θρησκεία και τις λατρευτικές πρακτικές, τις μεταθανάτιες δοξασίες και τα ταφικά έθιμα. Στην ευθύνη του ίδιου τμήματος έχουν ενταχθεί και τα αντικείμενα από γυαλί, καθώς και τα αντικείμενα από οργανικά υλικά  που φυλάσσονται στο ΑΜΘ. Σημαντική θέση στη συλλογή κατέχουν τα ταφικά σύνολα σπουδαίων νεκροταφείων της ευρύτερης περιοχής της Θεσσαλονίκης, όπως το αρχαϊκό νεκροταφείο της Σίνδου, το κλασικό νεκροταφείο της  Αίνειας και το πρώιμο ελληνιστικό νεκροταφείο του Δερβενίου.

Συλλογή Κεραμικής

Περιλαμβάνονται όλα τα αρχαία αντικείμενα που είναι κατασκευασμένα από πηλό, κυρίως αγγεία και ειδώλια. Χρονολογούνται από τα νεολιθικά έως  και τα υστερορωμαϊκά χρόνια και προέρχονται: α) από ανασκαφές στην πόλη της Θεσσαλονίκης και την ευρύτερη περιοχή της,  από την κεντρική Μακεδονία (κυρίως τη Χαλκιδική), αλλά και από άλλες θέσεις  της Μακεδονίας και της Θράκης. β) Από παραδόσεις, κατασχέσεις ή δωρεές  ιδιωτών.

Στη συλλογή της κεραμικής περιλαμβάνονται  αντικείμενα προϊστορικής εποχής (Νεολιθική, Εποχή Χαλκού, Πρώιμη Εποχή Σιδήρου) και ιστορικών χρόνων (Γεωμετρική, Αρχαϊκή, Κλασική, Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Εποχή). Περιλαμβάνονται  προϊόντα των δραστήριων τοπικών εργαστηρίων αλλά και αντικείμενα εισαγμένα από μεγάλα κέντρα παραγωγής του ελλαδικού χώρου (Αττική, Κόρινθος, Βοιωτία, βορειοανατολικό Αιγαίο, Ιωνία) και, σπανιότερα, από άλλες περιοχές της ανατολικής και δυτικής Μεσογείου, τα οποία καταδεικνύουν τις στενές εμπορικές σχέσεις που είχαν αναπτυχθεί ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές του Αιγαίου και όχι μόνο.  

Συλλογή Τοιχογραφιών

Περιλαμβάνονται τμήματα τοιχογραφιών από κτιστούς τάφους (κιβωτιόσχημους και μακεδονικούς), που ανασκάφηκαν στην  περιοχή του Δερβενίου (αρχαία Λητή)  και της Νέας Μηχανιώνας  (αρχαία Αίνεια ) και χρονολογούνται στον 4ο και 3ο αιώνα π.Χ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένας κτιστός κιβωτιόσχημος τοιχογραφημένος τάφος, που ανασκάφηκε στην Αίνεια και εκτίθεται ολόκληρος στο Μουσείο. Σημαντικά είναι επίσης και τα τμήματα ρωμαϊκών τοιχογραφιών από το ανακτορικό συγκρότημα του Γαλερίου και από άλλα κτίρια ρωμαϊκών χρόνων της Θεσσαλονίκης.    

Συλλογή Ψηφιδωτών

Τη συλλογή ψηφιδωτών απαρτίζουν ψηφιδωτά δάπεδα προερχόμενα ως επί το πλείστον από ανασκαφές σε οικόπεδα του κέντρου της πόλης της Θεσσαλονίκης, όπου αποκαλύφθηκαν αστικές κατοικίες αλλά και λαμπρά δημόσια κτίρια. Άλλοτε απεικονίζονται πολυπρόσωπες παραστάσεις με μυθολογικό περιεχόμενο, άλλοτε τα θέματα είναι καθαρά διακοσμητικά, με γεωμετρικά ή φυτικά σχέδια, ενώ δεν λείπουν οι αλληγορικές και συμβολικές σκηνές. Στη συλλογή περιλαμβάνονται πολύ σημαντικές  συνθέσεις, όπως ο μυθικός γάμος του Διονύσου με την Αριάδνη (3ος αι. μ.Χ), το οποίο προέρχεται από την αίθουσα τρικλινίου πλούσιας κατοικίας και εκτίθεται σε περίοπτη θέση της μόνιμης έκθεσης  του μουσείου. Χρονολογικά τα ψηφιδωτά της συλλογής του Μουσείου εκτείνονται από τον 2ο ως τον 4ο αι. μ. Χ, περίοδο ακμής της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης.

Συλλογή υαλίνων

Στη συλλογή ανήκουν αγγεία κατασκευασμένα από γυαλί, τα οποία προέρχονται  από ανασκαφές νεκροταφείων και οικισμών, που χρονολογούνται από την Αρχαϊκή Εποχή μέχρι και τους Ρωμαϊκούς Χρόνους. Στα γυάλινα αγγεία εκπροσωπούνται οι ποικίλες και διαφορετικές ανά εποχή τεχνικές κατασκευής των γυάλινων αντικειμένων καθώς και οι ποικίλες  χρήσεις τους, από τα πολύχρωμα αρωματοδοχεία της αρχαϊκής και κλασικής εποχή ως τα πολυάριθμα σκεύη ποικίλων λειτουργιών από φυσητό γυαλί, που χαρακτηρίζουν τη ρωμαϊκή εποχή.

Συλλογή αντικειμένων από οργανικά υλικά  

Το πιο σημαντικό αντικείμενο αυτής της κατηγορίας και ένα από τα πολυτιμότερα εκθέματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης είναι ο πάπυρος του Δερβενίου. Πρόκειται για το αρχαιότερο βιβλίο της Ευρώπης, καθώς χρονολογείται ανάμεσα στο 340 και στο 320 π.Χ. Βρέθηκε  το 1962 στον κιβωτιόσχημο τάφο Α του νεκροταφείου του Δερβενίου, ανάμεσα στα υπολείμματα της νεκρικής πυράς.  

Ιδιαίτερη επίσης είναι η σπουδαιότητα γυναικείας ταφή στην οποία βρέθηκε χρυσοποίκιλτο πορφυρό ύφασμα και σκελετός ο οποίος διατηρεί σε εξαιρετική κατάσταση τα μαλλιά και τα φρύδια της νεκρής. Βρέθηκε το 1962 βρέθηκε στο ανατολικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης και χρονολογείται τον 3ο αι. μ.Χ.